در سه دهه گذشته، منطقه قفقاز جنوبی یکی از پرتلاطمترین مناطق پیرامونی ایران بوده است.
حسین صالحی، روزنامه نگار در یادداشتی اختصاصی برای جریان نو نوشت؛ جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشوری با مرزهای گسترده در شمال غرب، همواره تحولات منطقهای از جمله بحران قرهباغ را به دقت رصد کرده است. این بحران نهتنها دربرگیرنده منازعات سرزمینی بین دو کشور همسایه یعنی جمهوری آذربایجان و ارمنستان است، بلکه به میدانی برای رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای تبدیل شده که میتواند امنیت ملی ایران را بهطور مستقیم تحت تأثیر قرار دهد.
ابعاد نظامی و سیاسی بحران قرهباغ
بحران قرهباغ از سال ۱۹۸۸ تاکنون، با شدت و ضعفهایی همراه بوده و تا امروز بیش از ۳۰ هزار کشته و نزدیک به یک میلیون آواره بهجای گذاشته است. درگیریهای گسترده در سال ۲۰۲۰ که طی ۴۴ روز منجر به بازپسگیری بخشهایی از مناطق اشغالی توسط جمهوری آذربایجان شد، ابعاد تازهای به این بحران بخشید. در این دوره، برای نخستین بار شاهد مشارکت فعال ارتش ترکیه و انتقال صدها نیروی نظامی از گروههای معارض سوری به منطقه بودیم. چنین تحولاتی باعث افزایش نگرانیهای امنیتی ایران شد؛ چرا که این تحرکات به معنای انتقال تهدیدات تروریستی به نزدیکی مرزهای ایران است.
نگرانیهای ژئوپلیتیکی و قومی
افزایش نفوذ ترکیه در منطقه و حضور ناتو در نزدیکی مرزهای شمالی ایران، تهدیدی راهبردی برای سیاستهای منطقهای تهران به شمار میرود. افزون بر آن، تحریک احساسات قومگرایانه در میان برخی اقلیتهای مرزنشین ا، یکی از چالشهای حساس داخلی برای ایران است. تحلیلگران معتقدند که این بحران میتواند زمینهساز شکلگیری گرایشهایی شود که انسجام ملی را تحتالشعاع قرار دهد؛ بهویژه در شرایطی که روایتهای ملیگرایانه از سوی برخی بازیگران منطقهای تقویت میشوند.
ابعاد اقتصادی و ترانزیتی بحران
ایران همواره در تلاش بوده تا نقش کلیدی در کریدورهای ترانزیتی منطقه ایفا کند. با این حال، پروژههایی مانند «دالان زنگزور» که در پی اتصال نخجوان به جمهوری آذربایجان از طریق ارمنستان بدون عبور از ایران هستند، عملاً تهدیدی جدی برای منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایران محسوب میشوند. براساس آمارهای رسمی، ایران سالانه از محل ترانزیت کالا به آسیای مرکزی و قفقاز، حدود ۲ میلیارد دلار درآمد مستقیم و غیرمستقیم دارد. در صورت حذف ایران از این مسیرها، نهتنها این درآمدها کاهش مییابد، بلکه نقش ژئوپلیتیکی کشور در معادلات منطقهای نیز تضعیف خواهد شد.
افزایش حضور اسرائیل و تهدیدات اطلاعاتی
یکی دیگر از جنبههای نگرانکننده بحران قرهباغ، گسترش روابط نظامی ـ امنیتی بین جمهوری آذربایجان و رژیم صهیونیستی است. ایران بارها نسبت به حضور اطلاعاتی و احتمالی استقرار تجهیزات شنود، هواپیماهای جاسوسی، و همکاری اطلاعاتی میان باکو و تلآویو هشدار داده است. گزارشهای غیررسمی حاکی از آن است که برخی از حملات سایبری و برنامهریزیهای اطلاعاتی علیه ایران، با همکاری نزدیک بین این دو بازیگر انجام شده است.
در مجموع، بحران قرهباغ از یک منازعه منطقهای صرف، به بستری برای بازتعریف توازن قوا در قفقاز جنوبی تبدیل شده است. بازیگرانی چون ترکیه، رژیم صهیونیستی و ایالات متحده، از این بحران برای ایجاد فشار ژئوپلیتیکی بر ایران بهرهبرداری میکنند. از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران نیز تلاش کرده با اقدامات دیپلماتیک، برگزاری رزمایشهای مرزی و تقویت مناسبات با ارمنستان و روسیه، تهدیدات ناشی از این بحران را مدیریت کند. اما تداوم تنشها، حضور بازیگران مداخلهگر، و احتمال احیای درگیریهای مسلحانه، ضرورت بازنگری در استراتژی امنیتی و منطقهای ایران را بیش از پیش نمایان کرده است. برای تهران، قرهباغ نه فقط یک منازعه مرزی خارجی، بلکه یک تهدید چندوجهی علیه انسجام داخلی، تمامیت ارضی و منافع منطقهای کشور به شمار میآید.
منبع: جریان نو
