هاشمی معمارِی سازه ای بود که ستونهای مختلفی از سیاست خارجیِ سنتی و مدرن را برای یک موفقیت کامل دیپلماتیک بنا می کرد.
به گزارش جریان نو؛ محمدمحمودی فعال رسانهای در یادداشتی اختصاصی نوشت:
دبیر سابق پایگاه اطلاع رسانی
آیت الله هاشمی
۱- هاشمی یک سناریست تمام عیار در حوزه روابط بین الملل بود. او هرگز دیپلمات نبود، ولی در اندازه یک نظریه پردازِ حوزه بین الملل عمل می کرد. هاشمی برای اروپا، آمریکا، اعراب، روسها، چین و آفریقایی ها نسخه های متفاوت دیپلماتیک می پیچید ولی بر مبنای یک نظریه واحد. نسخه های شخصی هاشمی به دلیل آنکه هم از نظریات سنتی روابط بین الملل و تجمیع آنها با دیدگاه های خرد، کلان و میانبرد بهره می برد و در عین حال هم با نظریه مدرن «سازه انگارانه» نزدیک بود، موفق به اخذ نتایج بسیار موفقیت آمیز و حتی تاریخی در حوزه روابط بین الملل شد.
۲- هاشمی از همان دهه ۶۰، بخوبی آگاه بود که کارآمدی نظریات سنتی در حوزه روابط بین الملل رو به افول است و به همین دلیل راه آینده سیاست خارجی جمهوری اسلامی را در اتخاذ سیاستهای مدبرانه، نوآورانه و حتی جسورانه می دید. هاشمی به اتکا همین نظریه پردازی شخصی بود که حتی در زمان جنگ تحمیلی هم، اجازه تک بعدی شدن فضای داخلی کشور را نداد و در شرایطی که همه توجهات به نبرد در مرزها بود، به تاسیس دانشگاه آزاد اسلامی و ساخت مترو اقدام کرد تا با تقویت هنجارهای اجتماعی در داخل، مقدمات اجرای بخش فراملی نظریه مدرن «سازه انگاری روابط بین الملل» را برای جمهوری اسلامی فراهم کند.
۳- هاشمی با چنین رهیافتی، حساس ترین تصمیم دیپلماتیک تاریخ جمهوری اسلامی را گرفت تا بعد از گذر از یک دوره اقدامات دیپلماتیک سنتی میان ایران و آمریکا، ماجرای سفر ۱۳ روزه مک فارلین آمریکایی و هیات همراهش به تهران پیش بیاید و نتایج حاصل از آن، فضای سنتی دیپلماسی کشور را کاملا متحول کرده و وارد دوره جدیدی کند. تمام مسائلی که پیرامون سفر مک فارلین به تهران رخ داد، فرآتر از نتایج و واکنش های احساسی داخلی و خارجی به آن، به منزله اعلام ورود رسمی جمهوری اسلامی به فضای «سازه انگاری روابط بین الملل» بود، فضایی که اینبار با تلفیقی از «دیپلماسی پشت پرده»، «قدرت رسانه ها» و «تهییج افکار عمومی»، منجر به ماجرای ایران کنترا شد تا بعد از رسوایی واترگیت، بزرگترین رسوایی سیاسی آمریکا در شطرنج سیاسی با ایران، رخ داده و در تاریخ ثبت بشود.
۴- بر خلاف تصور و بسیاری از تحلیل های رایج، «ایران کنترا» برای هاشمی، رویای آغاز رابطه با آمریکا نبود، بلکه آغاز مهار روس ها به نفع منافع جمهوری اسلامی ایران بود!. هاشمی با همین دکترین موفق شد با بهره گیری از نظریه مدرن حوزه بین الملل، نظم جدیدی را در سیاست خارجی دنیا نسبت به جمهوری اسلامی شکل بدهد. نظم جدیدی که در نهایت هم «صدام» را به زمین سرد زد، هم «اعراب» را متنبه کرد و هم «شوروی سابق» را به جایی رساند که رهبرش سه سال بعد در جریان سفر هاشمی به مسکو، «کاغذی سفید امضاء»* به رئیس جمهور وقت ایران سپرد تا هر چه ایرانی ها از ادوات نظامی بخواهند، در آن بنویسند!.
۵- معماری هاشمی در سیاست خارجی، یک معماری ناپایدار، بی هدف و شعاری نبود که امروز علیه روسها بشود و فردا علیه آمریکا و پس فردا علیه عربستان!. هاشمی معمارِی سازه ای بود که ستونهای مختلفی از سیاست خارجیِ سنتی و مدرن را برای یک موفقیت کامل دیپلماتیک بنا می کرد. نامه نگاری های هاشمی با صدام، احیای رابطه با عربستان، انسجام روابط با آسیای مرکزی و در نهایت ایجاد یک وفاق منطقه ای به عنوان پایه سیاست خارجی ایران نشان از نگاه مدرن و سازه انگارانه هاشمی به حوزه روابط بین الملل داشت که بعدها بارها از سوی رهبران و دیپلماتهای غربی به عنوان «معمار سیاست خارجی ایران» بر آن صحه گذاشتند که استفاده از آن می تواند به عنوان یک بازوی مشورتی-اجرایی برای وزارت امور خارجه دولت چهاردهم نقشی تعیین کننده داشته باشد.
۶-ناصر نوبری سفیر ایران در شوروی در سال های ۶۵-۶۹، ناگفته های دیدار هاشمی و گورباچف را در مصاحبه با مصاحبه با اندیشه پویا چنین بازگو کرده:«در جلسه خصوصی گورباچف و هاشمی که من هم حضور داشتم، گورباچف گفت امروز صبح جلسه پولیت بورو (دفتر سیاسی حزب کمونیست) بود، آنجا تصویب کردم آنچه بخواهید از تسلیحات نظامی در اختیار شما بگذاریم.ورقه سفیدی را نشان داد که پائین آن امضای ۱۳ عضو پولیت بورو بود؛ گفت از همه امضا گرفتم،شما فقط در جای خالی بالا بنویسید چه چیزی می خواهید؟!.من و آقای هاشمی به هم نگاه کردیم، هاشمی گفت چی بگوییم، گفتم وقت بگیرید تا فردا جواب بدهیم.شب هیات ایرانی ریخته بود بهم، حتی اعضای هیات نظامی ما هم نمی دانستند چه اقلام روسی سفارش بدهند. فردا وقتی گورباچف لیست ما را دید گفت اینکه قدیمی است، الان آخرین مدل این است و لیست را اصلاح کرد.
بزرگترین قرارداد نظامی تاریخ ایران با رقمی بالغ بر ۱۰ میلیارد دلار در این سفر امضا شد و موفق شدیم علاوه بر دستیابی به آخرین تکنولوژی روسی مثل سوخوی ۲۴، میگ ۲۹ و… برای اولین بار برای کشور زیردریایی بگیریم.»
